“Bu dunyo chin qalbi borlarga torlik qiladi”

 

Adabiyot mevali daraxtga o‘xshaydi, u hamisha insonga tug‘ilish haqiqatlaridan pishib yetilgan mevalarini taqdim etishdan aslo to‘xtamaydi. Ana shunday ulug‘vor asarlar muallifi, qirg‘iz xalqining atoqli namoyondasi Chingiz Aytmatovdir. Adibning o‘tkir qalamidan to‘kilgan sara asarlar talaygina.  Insonni chuqur o‘yga toldiradigan, yangi tug‘ilgan chaqaloqdek pok davrlarini eslatadigan va qalbidagi ilk isyonlarning yaralish pallasi haqida hikoya qiladigan “Oq kema”ning demoqchi bo‘lganlariga quloq tutamiz.

 

Asarning bosh qahramoni dastlab 2 ertagi bo‘lgan, keyin birontasi ham qolmagan 7 yoshli bolakay. Uning do‘stlari til-u zabonsiz tosh va gullar, suhbatdoshlari esa durbin-u portfel. Uning ajib dunyosi bor. Ota-onasining tashlab ketganiga, odamlardan uzoqdaligiga qaramasdan u shu dunyoda ertaklari bilan baxtli edi. Bobosi Mo‘min chol otasi o‘rnida ota, onasi o‘rnida ona edi.

 

Asar samimiyati bilan kitobxonni o‘ziga tortadi. Uslub ham o‘zgacha. Qissa shu qadar taʼsirchan va haqqoniy ifodalanganki, beixtiyor o‘quvchi o‘zini o‘sha vaziyatga tushib qolganday his qiladi. Asarni o‘qigan sari kishi obrazlar domiga tushaveradi. “Oq kema” asaridagi bola va uning atrofidagi obrazlar Insonga o‘xshaydi. Bola obrazi esa Qalbdir. U yomonliklar va qabihliklarni ko‘rsa, kirlanadi, o‘lib boradi. To‘g‘ri, butunlay yo‘q bo‘lmasligi mumkin, ammo diydasi qotgan kimsadek qotib qoladi.

 

Oq kema  —  mehr-muhabbat ramzi. Bola shuning uchun ham doim Oq kemaga intiladi. Mo‘min chol — mehnatkash, aqlli inson tanasi. Unda oliyjanob fazilatlar mavjud, biroq har doim ham to‘g‘ri yo‘ldan yura olmaydi. Bola (qalb) tabiatga oshufta, yaxshiliklar, mehr-oqibatga muhtoj. Shoxdor ona bug‘u — eʼtiqod. Insonning o‘z eʼtiqodida sobit turolmasligi qalbning jarohatlanishiga sabab bo‘ldi. Yozuvchi eʼtiqod masalasidagi sustkashlik juda katta fojiaga sabab bo‘lishini isbotlaydi. Asar hayotda har bir jabhada alohida eʼtibor bilan yashashga o‘rgatadi. Birinchi masala: qalb pokligi; ikkinchisi: halol rizq; uchinchisi: eʼtiqod sobitligi. Shu uch masala bir bola hayoti misolida ramziylashtirib berilgan. Ch.Aytmatov insonlarda qalbni asrab-avaylashga, unga g‘oyatda ehtiyot bo‘lib muomala qilishga undayotganday tuyulaveradi. Adib tuyg‘ularni har bir davrda ham asrab qolish kerakligini yashamoqdan maʼno topish bilan qiyoslaydi. 

 

Xulosa qilib aytganda, Chingiz Aytmatov faqatgina dunyoni pok va to‘kis bo‘lishini istaydi, buni bola obrazi orqali kitobxonga yetkazmoqchi bo‘lgan.

 

Yana adib sabrli bo‘lishni, yaxshilik qilishni, tabiatni sevish va uni asrab-avaylashni targ‘ib qiladi. Bola bu nopok dunyoga sig‘madi.  Haqiqatan ham yozuvchi bir obraz orqali bu dunyoning nopok ishlariyu-kirdikorlarini ochib bergandek bo‘ldi.