Nima uchun Rossiya Ukraina energetik infratuzilmasini yo‘q qila olmadi?
Bir necha oydan beri Moskva Ukrainaga ommaviy raketa zarbalarini bermoqda. Bundan ko‘zlangan maqsad mamlakat energetika tizimini ishdan chiqarishdan iborat. Ammo eng zamonaviy raketalar bilan ham infratuzilma butunlay sinmadi. Nima uchun?
Rossiya armiyasi bir necha oydan beri muntazam ravishda Ukraina energetikasi obyektlarini o‘qqa tutib, mamlakatni issiqlik va elektr energiyasi bilan taʼminlaydigan tizimlarni o‘chirib qo‘yishga harakat qilmoqda va Ukraina Qurolli kuchlarini elektr stansiyalarini himoya qilish uchun o‘q-dorilarni sarflashga majbur qilmoqda. Shunga qaramay, energiya tizimi ishlashda davom etmoqda, biroq Bosh vazir Denis Shmigal “dam olishga hali erta” deya ogohlantirmoqda. So‘nggi to‘rt oy davomida mamlakat energetika tizimi 13 marta raketa hujumiga va 15 marta dron hujumiga dosh berdi.
Harbiy harakat boshlanganidan keyin Ukrainada ishlab chiqarish quvvatlari ancha kamaydi: elektr stansiyalarining bir qismi Rossiya tomonidan bosib olingan hududlarda yoki xavfli darajada front chizig‘iga yaqin joylashgan. Yana bir qismi vayron bo‘lgan yoki shikastlangan. Ammo muammo faqat quvvatning yetishmasligida emas. Agar tarmoqning o‘zi yo‘q qilinsa, baʼzi aholiga energiya yetkazib berish imkonsiz bo‘lib qoladi.
Shu sababli energetiklar isteʼmolni cheklashlari kerak, yaʼni rejalashtirilgan (vaqt va muddat haqida oldindan ogohlantirish) yoki bir necha soat davomida elektr energiyasini favqulodda o‘chirish lozim.
Rejalashtirilgan cheklovlar quyidagicha sodir bo‘ladi: birinchidan, Ukrenergo mavjud quvvatlarni hisobga olgan holda energiya taqsimlash tizimining mintaqaviy operatorlari uchun limitlarni taqsimlaydi. Keyin operatorlar aniq hudud va qaysi vaqt davomida o‘chirishni hal qilishadi. To‘g‘ri, energetiklar ko‘pincha oldindan eʼlon qilingan jadvallarga rioya qilmaydilar. Kutilmagan hujumlar hamda tiklash ishlari jadvalga ham taʼsir qiladi. Bunday uzilishlar “urushning faol bosqichi tugaguniga qadar” davom etadi.
2022 yilning kuzida Rossiya qurolli kuchlarining Ukraina energetika infratuzilmasiga hujumlari keskin kuchaydi. Qrim ko‘prigidagi portlashdan so‘ng, 8 oktyabr kuni Mudofaa vazirligi “maxsus harbiy operatsiya” bosh qo‘mondoni o‘zgarganini eʼlon qildi.
Ikki kundan so‘ng Rossiya armiyasi Ukrainaning deyarli butun hududini ommaviy o‘qqa tutdi va yangi bosh qo‘mondon mamlakatning energetika sektoriga zarba berishda davom etdi. Ushbu hujumlarning maqsadi Ukraina havo mudofaasini ham yo‘q qilish edi: Rossiya armiyasi Ukraina Qurolli kuchlarini zenit-raketa tizimlarining muhim qismini frontdan olib tashlashga va o‘q-dorilarini raketalarga qarshi kurashish uchun sarflashga majbur qildi.
Shu vaqt ichida Ukraina rasmiylari va energetika kompaniyalari vakillari ish tashlashlar oqibatlari haqida muntazam ravishda rasmiy bayonotlar berishdi, ammo energiya obyektlariga qanchalik jiddiy zarar yetkazilgani haqida juda kam maʼlumot berishdi.
Ommaviy o‘qqa tutilgan davrda Ukraina haqiqatan ham zulmatda qoldi, lekin to‘liq emas.
Faqat bir marta — 23 noyabr kuni Rossiyaning yirik raketa zarbasidan keyin Ukrainaning barcha hududlarida favqulodda o‘chirishlar sodir bo‘ldi, deb xabar berdi «Ukrenergo». O‘sha kuni kechqurun respublikaning 24 ta hududidan 11 tasida elektr taʼminoti to‘liq taʼminlandi, qolganlarida esa bir necha soat yoki sezilarli uzilishlar bilan qayta tiklandi. Bu Ukraina tarixida unutilmas kun bo‘lib qoldi.
Rossiya armiyasining noyabrdagi hujumidan keyin Ukraina atom elektr stansiyalari tashqi quvvatni yo‘qotdi. Stansiyalarda avtomatik xavfsizlik mexanizmlari ishladi, atom elektr stansiyasi favqulodda ish rejimiga o‘tdi: dizel generatorlari stansiyalarning o‘z ehtiyojlarini quvvat bilan taʼminladi. Ukraina atom sanoatining 40 yillik tarixida birinchi marta mamlakatdagi barcha atom elektr stansiyalari energiya tizimidan butunlay uzildi.
Shu bilan birga, yadroviy ishlab chiqarish Ukraina uchun energiya taʼminotining asosiy manbayi hisoblanadi. Mamlakatda jami to‘rtta atom elektr stansiyasi mavjud bo‘lib, ularda jami 15 ta reaktor o‘rnatilgan. Atom elektr stansiyalarining eng kattasi Zaporojye hisoblanadi. Bu Yevropadagi eng yirik atom elektr stansiyasi bo‘lib, urushdan oldin uning hissasi Ukrainada ishlab chiqarilgan elektr energiyasining chorak qismiga to‘g‘ri kelgan. Rossiya qo‘shinlari stansiyani mart oyi boshida egallab olishgan, sentyabrda uning ishi to‘xtatilgan, biroq vaqti-vaqti bilan Ukraina tarmog‘idan o‘z ehtiyojlari uchun quvvat olishda davom etgan.
Agar Zaporojye AES Ukrainani to‘liq quvvat bilan ishlayotgan energiya bilan taʼminlashda davom etsa, taqchillik bo‘lmaydi, dedi «Ukrenergo» rahbari Vladimir Kudritskiy. Qolgan uchta atom elektr stansiyasi 2021 yildagidek elektr energiyasi ishlab chiqarishning 55 foizini tashkil etdi.
2023 yil yanvar oyidan boshlab MAGATEning doimiy missiyalari Ukrainadagi barcha ishlayotgan atom elektr stansiyalarida, shuningdek, yadro xavfsizligini nazorat qiluvchi Chernobil AESda ishlay boshlaydi. Ukrainaning yadroviy xavfsizlik bo‘yicha bosh davlat inspektori Oleg Korikovning tushuntirishicha, har gal stansiyalar avariyaviy o‘chirish rejimiga o‘tganda avariyalar xavfi ortadi. Masalan, baʼzi uskunalar ishlamayotgani yoki xodimlar xatoga yo‘l qo‘ygani sababli.
Ukrainada ishlab chiqarish bo‘yicha ikkinchi turdagi avlod bu — issiqlik elektr stansiyalari (IES) va kombinatsiyalangan issiqlik elektr stansiyalari. Ikkinchisi nafaqat elektr energiyasini ishlab chiqaradi, balki markazlashtirilgan isitishni ham taʼminlaydi. 2021 yili Ukraina elektr energiyasining qariyb 30 foizi ularda ishlab chiqarilgan. IESlarning ulushi qancha ekani hozircha oshkor etilmagan.
IESlarning ishlashi energetika tizimining uzluksiz ishlashi uchun juda muhim: atom elektr stansiyalaridan farqli ravishda ular energiya ishlab chiqarishni tezda oshirishi yoki muvozanatni saqlash uchun kamaytirishi mumkin. To‘g‘ri, ularda ishlab chiqariladigan elektr energiyasi qimmatroq, chunki uni ishlab chiqarish uchun gaz va ko‘mir ishlatiladi, so‘nggi bir yil ichida dunyo bo‘ylab bu mahsulotlarning narxlari sezilarli darajada oshdi. 2023 yil yanvar oyi holatiga ko‘ra, Ukrainada 24 ta CHP va IES bloklari ishlamoqda. Ukraina Energetika vazirligi maʼlumotlariga ko‘ra, issiqlik ishlab chiqarishning 50 foizdan ko‘prog‘i “shikastlangan yoki ishg‘ol qilingan”.
Joriy qishda Ukraina energetika tizimidagi tanqislik o‘rtacha 25-30 foiz darajasida bo‘lgan, vaqti-vaqti bilan 40 foizgacha ko‘tarilgan. Ammo elektr quvvati yetishmasligidan tashqari, shikastlangan tarmoqlarning sig‘imi bilan bog‘liq muammo ham bor – ularni qayta tiklash uchun vaqt kerak.
Vayron bo‘lgan podstansiyalarni tiklash, va shu bilan birga, uskunalar zaxirasiga ega bo‘lish uchun kamida 70 ta transformator kerak bo‘ladi. Bundan tashqari, ularni sotib olish va o‘rnatish taxminan bir yil davom etadi — buning uchun 200 million dollar zarur.
Ukraina energetika tizimida Sovet davridan beri eng kuchli transformatorlar qo‘llanilmoqda, dedi Xarchenko. Har birining og‘irligi 200 tonnaga yaqin va bir necha million dollarga tushishi mumkin. Yevropada Ukraina tarmog‘iga mos kelmaydigan past quvvatli transformatorlar qo‘llanadi va bitta kerakli transformatorni ishlab chiqarish bir yilgacha davom etishi mumkin. Baʼzida bunday qurilmalarni postsovet mamlakatlarining eski zaxiralarida topish mumkin. Masalan, 2023 yilning yanvar oyida 1980 yilda qurilgan ulkan avtotransformator boshqa uskunalar qatorida Litva tomonidan Ukrainaga topshirildi.
Bundan tashqari, rus hujumlaridan keyin infratuzilmani tiklash uchun nafaqat katta transformatorlar, balki boshqa turdagi komponentlar va uskunalar ham talab qilinadi. Endi ular butun dunyodan — Yevropadan, AQSHdan, Qozog‘istondan, Birlashgan Arab Amirliklaridan va hatto Yangi Zelandiyadan Ukrainaga ko‘chirilmoqda. Energiya yordamining muhim qismi benzin va dizel yonilg‘isi bilan ishlaydigan generatorlardir. Ular nafaqat kvartiralar va uylarni energiya bilan taʼminlash, balki klinikalar va shifoxonalar, xizmat ko‘rsatish sohasi va hatto sanoat korxonalari isitishga yordam beradi.
2022 yilning 11 oyida Ukrainaga 354 000 ta generator keltirildi.
Infratuzilmaning vayron bo‘lishi tufayli Ukraina aholisi muntazam ravishda nafaqat yorug‘lik va aloqa, balki issiqlik va suv taʼminotisiz qolmoqda. Chunki markazlashtirilgan tizimlarning ishlashi ham elektr energiyasini talab qiladi. Agar bu tizimlar uzoq vaqt davomida quvvatsiz qolsa, quvurlar muzlab qolishi mumkin, bu esa erish paytida falokatga olib keladi.
O‘chirishlar qanchalik tez-tez sodir bo‘lishi va ular qancha davom etishi haqida umumiy maʼlumot yo‘q.
Zarbalarning taʼsiri tufayli 2023 yil uchun iqtisodiy prognoz sezilarli darajada pasaygan. Tahlilchilarga ko‘ra, Ukraina yalpi ichki mahsulotining o‘sishi 5 foiz o‘rniga endi 6 foiz qisqarishi kutilmoqda. Energiyaga zarba berish faqatgina iqtisodiyotga taʼsir qilayotgani yo‘q. Ukraina qurolli kuchlari generali Valeriy Zalujniy bu ukrainaliklarning ruhiyatiga ham zarba berishga urinish ekanligi haqida gapirdi.
“Ammo rus armiyasining bu rejasi ham ish bermaganga o‘xshaydi”, — deya qo‘shimcha qildi general.
O‘qqa tutilish oqibatlarini kamaytirish maqsadida ukrainalik energetiklar har bir yangi hujumga yaxshiroq tayyorgarlik ko‘rishga harakat qilmoqda.
Masalan, endi havo hujumi signali ishga tushganda, favqulodda vaziyatlar tizimlari elektr taʼminotini vaqtincha o‘chirib qo‘yadi va taʼmirchilar tarmoqlar va infratuzilmani tezlashtirilgan surʼatlarda tiklaydi.
